Sheep family sleeps together in the grass

Jak rozpoznać świadomość

Istnieją trzy ogólne kryteria decydujące o tym, czy dana istota posiada świadomość. By to ustalić należy wziąć pod uwagę (1) zachowanie, (2) czynniki ewolucyjne oraz (3) fizjologiczne.

 

Zachowanie

Gdy doświadczamy cierpienia lub przyjemności, zachowujemy się zwykle w określony sposób. Wykrzywiamy twarz, płaczemy, jęczymy… Tak samo jest w przypadku innych zdolnych do odczuwania istot, zarówno ludzi, jak i dużej liczby zwierząt. Zachowanie tego rodzaju wskazuje, że ci, którzy je przejawiają, doświadczają pozytywnych lub negatywnych rzeczy.1

Istnieją ponadto pewne rodzaje zachowań, które pozwalają nam przypuszczać, że istota może mieć doznania, a mianowicie takie, które pokazuję, że istoty rozumieją szkodliwe i korzystne czynniki środowiska. Na przykład, zwierzę będzie unikać ognia po tym jak raz zostanie poparzone. To samo tyczy się pozytywnych doświadczeń, gdy, na przykład, wraca ono do miejsca w którym znalazło wcześniej pożywienie. Jednak te zachowania nie stanowią wystarczającego dowodu, by twierdzić, że obserwowane istoty mogą doświadczać cierpienia lub radości. Ogólnie rzecz biorąc, jest to powód, aby sądzić, że mogą mieć one w ogóle doświadczenia, a więc też posiadać świadomość. Należy jednak także wziąć pod uwagę to, że mogą istnieć zwierzęta świadome lecz nie posiadające jakichkolwiek zdolności do uczenia się.

Są to przykłady określonych zachowań typowych dla wielu zwierząt. Ale te istoty wykazują złożone zachowania nie tylko w sytuacjach w których wydaje się nam, że doświadczają one cierpienia lub radości. Aby ustalić czy istota jest świadoma należy przede wszystkim zwrócić uwagę na to jak zachowuje się zazwyczaj, a nie tylko w szczególnych przypadkach. Obserwując zwierze możemy dojść do wniosku, że jego zachowanie jest świadome nawet jeśli nie okazuję ono oznak cierpienia lub radości. Oto dlaczego.

Zwierzęta utrzymują się przy życiu (i przekazują swój materiał genetyczny potomstwu), gdy zachowują się w określony sposób. Stąd udaje się przetrwać tylko tym istotom, które unikają sytuacji zagrażających ich życiu i dążą do tego co im sprzyja. Kluczowe jest ich zachowanie. Świadomość daje istotom, które mają szczęście ją posiadać wiele możliwości przetrwania i przekazania potomnym materiału genetycznego, bo to od niej zależy jak postępują. Odpowiada za to motywacja. Pozytywne i negatywne doświadczenia motywują istoty do różnych reakcji na to co je wywołuje. Tego typu reakcja nie mogła zostać zaprogramowana w istotach u których nie występuje motywacja wywodząca się ze zdolności do podejmowania świadomych wyborów.2

Tak więc, posiadanie świadomości wydaje się być najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem tego dlaczego zwierzęta działają w złożony sposób. Istnieje ogromna liczba zwierząt, których zachowanie bynajmniej nie jest proste. Mogą one znaleźć się w różnorodnych sytuacjach do których przetrwania wymagane są odpowiednie reakcje. Elastyczność działania jaką należy wykazać się w takich sytuacjach trudno jest wyjaśnić nie odwołując się do świadomości.

 

Czynniki ewolucyjne

W dyskusji na temat zachowania rozważamy ewolucje, która wyjaśnia, dlaczego w ogóle istnieją świadome istoty. Ich istnienie tłumaczy to, że świadomość zwiększa szanse na przetrwanie i tym samym na przekazanie swoich genów następnej generacji.

Istnieją dwa sposoby w których czynnik ewolucji może prowadzić do wniosku, że istota posiada lub nie posiada zdolności do doświadczania pozytywnych i negatywnych rzeczy. Pierwszy odnosi się do rodzaju środowiska w jakim żyje zwierzę i jego zdolności do działania w określony sposób. Jak pokazano powyżej, świadomość kształtuje się w procesie ewolucyjnym w związku z zdolnością do działania w taki czy inny sposób.3

Stąd, jak to było opisane, motywacja działa gdy zachowanie istot jest bardzo elastyczne, tzn. złożone i dostosowane do okoliczności. Jeżeli przekazanie potomkom swoich genów wymaga od zwierząt tylko prostych typów zachowań, to posiadanie zdolności do świadomego doświadczania świata jest im zbędne. W ich przypadku posiadanie świadomości byłoby marnotrawstwem energii, ponieważ wiąże się z nią znaczny koszt metaboliczny. Na utrzymanie swojej aktywności mózg ludzki zużywa do 20% energii pochłanianej przez ciało. Pewna ilość tej energii jest zużywana do wykonywania funkcji niezwiązanych z subiektywnymi doświadczeniami, ale znaczna część jest wykorzystywana do wytworzenia i utrzymywania świadomości. U zwierząt u których stosunek masy ciała do mózgu jest niższy niż u ludzi, ta ilość energii nie jest tak duża, ale mimo wszystko i tak znaczna. Jeśli zachowania niezbędne do przeżycia nie wymagałaby świadomości, jej istnienie niepotrzebnie zużywałoby energie, która mogłaby być użyta w innych przydatnych funkcjach.4 Tak może być w przypadku stworzeń pozbawionych zdolności do przemieszczania się – roślin lub grzybów.

Istnieje inny sposób, w którym czynnik ewolucji może pomóc nam określić, czy istota jest, czy nie jest świadoma: pokrewieństwo. Należy rozważyć przypadek gatunków, które są ze sobą bardzo blisko spokrewnione i których drogi niedawno rozeszły się w drzewie filogenetycznym. Mamy podstawy sądzić, że jeśli członkowie jednego z tych dwóch gatunków są świadomi, tak samo jest u członków drugiego.5)

 

Fizjologia

Obecność centralnego układu nerwowego

Kryterium które powinno być czynnikiem decydującym o tym, czy istota posiada świadomość opiera się na fizjologii. To budowa ciała i jego funkcje umożliwiają istotom świadome doświadczanie świata. Jednak na dzień dzisiejszy nie wiemy jak ten proces działa. Aby być świadoma, istota musi posiadać pewne struktury fizyczne, ale mamy tylko ogólne pojęcie o jakiego rodzaju struktury chodzi. Więcej o tym problemie można przeczytać w artykule Pojęcie świadomości.

Posiadanie systemu nerwowego nie jest równoważne z posiadaniem świadomości, jeśli układ nerwowy nie jest scentralizowany. Dzisiaj wiemy tylko, że centralny układ nerwowego jest niezbędne do rozwinięcia świadomości.

Jednakże różnice w złożoności centralnego układu nerwowego mogą być znaczne. Najprostszy układ nerwowy składa się wyłącznie z zwojów nerwowych, które są zbudowane z kombinacji różnych nerwów. Mają one różną złożoność; począwszy od bardzo prostych struktur po w pełni ukształtowany mózg. W pełni ukształtowany mózgi też może się znacznie różnić w stopniu wewnętrznej organizacji. Bardzo prosty mózg może być tylko trochę bardziej rozwiniętym zwojem nerwowym.

Ponadto stopień centralizacji układu też może być różny. Na przykład, ośmiornice to mięczaki, których scentralizowany układ nerwowy jest bardziej złożony niż u wielu kręgowców. Organizacja układu nerwowego ośmiornic i kręgowców jest bardzo różna ze względu na historię ich ewolucji. Mimo to złożoność zachowań ośmiornic prowadzi do wniosku, że są to istoty świadome. Z tego powodu wiemy, że świadomość nie wymaga mózgu który jest zbudowany jak nasz, czy innych ssaków, a nawet kręgowców.6 W rzeczywistości, typ budowy układu nerwowego zdolnego do doświadczania dla pozytywnych i negatywnych rzeczy może być dość prosty. Taki typ budowy wywodzi się od pradawnej struktury, która wyewoluowała przed pojawieniem się złożonych struktur w układzie nerwowym ośmiornic i ssaków. Prowadzi to do wniosku, że zwierząt posiadających świadomość jest bardzo wiele.

 

Fizjologiczne kryteria inne niż struktury nerwowe

Struktury nerwowe to istotne kryterium decydujące o tym, czy istota jest świadoma. Istnieją jednka inne, dodatkowe kryteria. Na podstawie tylko tych cech nie jesteśmy w stanie stwierdzić, czy istota bez centralnego układu nerwowego jest świadoma; lecz cechy te dostarczają dodatkowych dowodów na istnienie świadomości w przypadku istot posiadających centralny układ nerwowy.

Jedno z tych kryteriów odnosi się do substancji chemicznych, które, przynajmniej w wielu przypadkach, działają jak leki przeciwbólowe. Pewne zwierzęta (w tym ludzie), o których możemy powiedzieć, że są świadome, produkują substancje, które mają w celu złagodzenia cierpienia, gdy sytuacja tego wymaga (na przykład, jeśli musimy uciekać przed zagrożeniem). Jednak wiele bezkręgowców z bardzo prostym centralnym układem nerwowym także wydziela podobne substancje. Co prawda rola tych substancji u tych organizmów może być inna niż u naszych, ale w zasadzie, biorąc pod uwagę czynniki ewolucyjne, możemy założyć, że ich rola jest podobna.7

Innym kryterium jest posiadanie receptorów takich jak nocyceptory. Funkcją tych receptorów jest przekazywanie informacji o uszkodzenie tkanek do mózgu.8 Nocycepcja oznacza wykrywanie szkodliwych i potencjalnie szkodliwych bodźców. Proces ten zostaje uruchomiony, gdy na tkanki organizmu odddziaływują czynniki, które mogą je uszkodzić. Uszkodzenie jest wykrywane w tkankach, a informacje są przekazywane wzdłuż układu nerwowego. Dzięki temu procesowi możemy doświadczyć ból i inne doznania fizyczne (np. ciepło i zimno).

Tak więc można by sądzić, że badania nad świadomością mogą zostać zredukowane do badania nocycepcji. Takie myślenie jest jednak błędne. Powodem jest to, że informacje odbierane i transmitowane za pośrednictwem mechanizmu nocycepcji nie są same w sobie uczuciem bólu. Aby móc doświadczyć ból, informacje o nim muszą być odebrane przez mózg, który jest zdolny nie tylko je przetworzyć, ale także odkodować je jako uczucie bólu. Na dzień dzisiejszy nie wiadomo jak mózg musi być zbudowany, aby być zdolnym do formowania takich doświadczeń.

Jednak mimo, że przekazywanie informacji za pośrednictwem nocycepcji nie jest tożsame z doświadczaniem cierpienia, nie może ono zaistnieć bez tego procesu u zwierząt takich jak my. Ponadto nocycepcja nie ma innej funkcji. W związku z tym możemy z dużą dozą prawdopodobieństwa założyć, że istoty z scentralizowanym układem nerwowym o strukturze umożliwiającej nocycepcje posiadają zdolność do odczuwania cierpienia i radości (są świadome).

Jednak mimo tego założenia, problem ustalenia jakie istoty są świadome pozostaje nierozwiązany, ponieważ jest wiele istot, które są zdolne do świadomego doświadczania świata, chociaż nie posiadają nocyceptorów. Na przykład, zdolne do tego są zwierzęta które posiadają przekaźniki bólu.


Dodatkowe żródła

Allen, C. & Bekoff, M. (1997) Species of mind, Cambridge: MIT Press.

Allen, C. (1992) „Mental content and evolutionary explanation”, Biology and Philosophy, 7, s. 1-12.

Baars, B. J. (2001) „There are no known differences in brain mechanisms of consciousness between humans and other mammals”, Animal Welfare, 10, suppl. 1, s. 31-40.

Beshkar, M. (2008) „The presence of consciousness in the absence of the cerebral cortex”, Synapse, 62, s. 553-556.

Chandroo, K. P.; Yue, S. & Moccia, R. D. (2004) „An evaluation of current perspectives on consciousness and pain in fishes”, Fish and Fisheries, 5, s. 281-295.

Darwin, C. (1896 [1871]) The descent of man and selection in relation to sex, New York: D. Appleton and Co. [ostatnia wizyta 12 stycznia 2014].

Dawkins, M. S. (1993) Through our eyes only? The search for animal consciousness, New York: W. H. Freeman.

Dawkins, M. S. (2001) „Who needs consciousness?”, Animal Welfare, 10, suppl. 1, s. 19- 29.

DeGrazia, D. (1996) Taking animals seriously: Mental life & moral status, Cambridge: Cambridge University Press.

Dretske, F. I. (1999) „Machines, plants and animals: the origins of agency”, Erkenntnis, 51, s. 19-31.

Edelman D. B. & Seth, A. K. (2009) „Animal consciousness: A synthetic approach”, Trends in Neuroscience, 9, s. 476-484.

Farah, M. J. (2008) „Neuroethics and the problem of other minds: implications of neuroscience for the moral status of brain-damaged patients and nonhuman animals”, Neuroethics, 1, s. 9-18.

Griffin, D. R. & Speck, G. B. (2004) „New evidence of animal consciousness”, Animal Cognition, 7, s. 5-18.

Jamieson, D. (1998) „Science, knowledge, and animals minds”, Proceedings of the Aristotelian Society, 98, s. 79-102.

Panksepp, J. (2004) Affective neuroscience: The foundations of human and animal emotions, New York: Oxford University Press.

Radner, D. & Radner, M. (1989) Animal consciousness, Buffalo: Prometheus.

Robinson, W. S. (1997) „Some nonhuman animals can have pains in a morally relevant sense”, Biology and Philosophy, 12, s. 51-71.

Sneddon, L. U. (2009) „Pain perception in fish: Indicators and endpoints”, ILAR Journal, 50, s. 338-342.


Notatki

1 Rollin, B. E. (1989) The unheeded cry: Animal consciousness, animal pain and science, Oxford: Oxford University Press.

2 Gherardi, F. (2009) „Behavioural indicators of pain in crustacean decapods”, Annali dell’Istituto Superiore di Sanità, 45, s. 432-438.

3 Damasio, A. R. (1999) The feeling of what happens: Body and emotion in the making of consciousness, San Diego: Harcourt.

4 Ng, Y.-K. (1995) „Towards welfare biology: Evolutionary economics of animal consciousness and suffering”, Biology and Philosophy, 10, s. 255-285.

5 Griffin, D. R. (1981) The question of animal awareness: Evolutionary continuity of mental experience, New York: Rockefeller University Press. Cabanac, M.; Cabanac, A. J.; Parent, A. (2009) „The emergence of consciousness in phylogeny”, Behavioural Brain Research, 198, s. 267-272. Grinde, B. (2013) „The evolutionary rationale for consciousness” Biological Theory, 7, pp 227-236

6 Smith, J. A. (1991) „A question of pain in invertebrates”, ILAR Journal, 33, s. 25-31 [ostatnia wizyta 24 grudnia 2013]. Mather, J. A. (2001) „Animal suffering: An invertebrate perspective”, Journal of Applied Animal Welfare Science, 4, s. 151-156. Mather, J. A.; Anderson, R. C. (2007) „Ethics and invertebrates: A cephalopod perspective”, Diseases of Aquatic Organisms, 75, s. 119-129.

7 Kavaliers, M.; Hirst, M. & Tesky, G. C. (1983) „A functional role for an opiate system in snail thermal behaviour”, Science, 220, s. 99-101.

8 Sneddon, L. U. (2004) „Evolution of nociception in vertebrates: Comparative analysis of lower vertebrates”, Brain Research Reviews, 46, s. 123-130.

Animal Ethics w innych językach