Group of turtles climb out the edge of a pond while some sit on a log

Teorie deontologiczne: przekrój

Prawa stoją na straży interesów ludzi. Mogą one działać na naszą korzyść, chroniąc nas przed przemocą i wtrącaniem się w nasze sprawy, a także zapewniać dostęp do pewnych dóbr i pomocy ze strony innych. Teorie deontologiczne opisują komu przyznaję się lub należy przyznać prawa, jakiego rodzaju mają one być oraz dlaczego należy to uczynić.

Teorie deontologiczne mogą odnosić się do praw osobistych lub spisanych. Prawa osobiste pojmowane są jako te, które przysługują każdej jednostce od urodzenia, bez względu na to czy chroniona jest ona przez prawa spisane. Niektórzy deontolodzy nie wierzą w istnienie praw osobistych ale opowiadają się za ustanowieniem ochrony prawej dla zwierząt. Teoretycy opisani poniżej zajmują się prawami osobistymi.

Istnieje wiele różnych teorii praw osobistych, z których każda ma własne ramy i argumenty na poparcie tezy, że ludzie, a także niektóre zwierzęta mają pewne prawa. Słynny filozof moralny Immanuel Kant twierdził, że powinniśmy postępować wyłącznie według zasad, które chcielibyśmy widzieć jako obowiązujące prawa. Innymi słowy, to co czynimy jest właściwe tylko gdy chcemy aby inni również się tak zachowywali. Kant wierzył, że życie według powyższej maksymy pociąga za sobą traktowanie wszystkich ludzi jako celu samego w sobie, a nie jako środka używanego by coś osiągnąć.1

Współcześni teoretycy, tacy jak Christine Korsgaard2 i Julian Franklin3 bronią podejścia Kanta ale, w odróżnieniu od filozofa, uważają, że zasady przez niego popierane nie powinny dotyczyć jedynie ludzi. Zwierzęta są istotami czującymi, więc gdybyśmy byli na ich miejscu, nie pozwolilibyśmy traktować się w sposób jak ma to miejsce – twierdzą powyżsi teoretycy. W związku z tym nie tylko ludzi ale wszystkie czujące zwierzęta należy uznać jako cel sam w sobie.

Niektórzy współcześni autorzy opracowali teorie oparte na poglądach Kanta, próbując uniknąć niektórych problemów z nimi związanych. Na przykład, Alan Gewirth twierdzi, że wszystkie istoty, przez sam fakt działania, zakładają, że mają prawo by tak czynić, a także inne prawa niezbędne by było to możliwe (np. prawa niezbędne do przetrwania).4 W związku z tym, jeśli chcemy być konsekwentni, powinniśmy szanować prawa innych. Evelyn Pluhar, akceptując powyższy argument, twierdzi, że powinien on stosować się do wszystkich czujących istot, ponieważ ich interesy i potrzeby są podobne naszym, a więc powinny być chronione prawnie.5

Tom Regan, znany obrońca praw zwierząt, uzasadnia swoje poglądy w inny sposób. Według niego istnieje kilka powodów, aby twierdzić, że zwierzęta (a przynajmniej wiele z nich) mają prawa osobiste. Każdy z z nich rozpatrywany pojedynczo, może nam wydać się niewystarczający ale gdy spojrzymy na nie jak na całość otrzymamy mocny argument za.6 Regan uważa, że należałoby odrzucić każdą teorię jeśli ta: nie uznaję bezpośrednich obowiązków wobec zwierząt; zakłada, że nie należy przyjmować i szanować praw osobistych; a także, że tylko ludzie mają samoistną wartość. Regan używa kryterium “podmiotu życia” (subject-of-a-life), którego spełnienie wymaga świadomości i pewnego poziomu zdolności poznawczych. Według Regana, każda istota, która spełnia te kryterium posiada samoistną wartość. Do tych istot zaliczają się nie tylko ludzie ale także wszystkie ssaki i wiele innych zwierząt.

Kolejnym teoretykiem, który argumentował na rzecz praw zwierząt jest Gary Francione. Uważa on, że zwierzęta powinny posiadać prawa, które by głównie broniły je przed zostaniem wykorzystanym przez innych jako zasoby. Francione twierdzi też, że zwierzęta posiadają prawa osobiste. Według niego, wszystkie czujące zwierzęta mają podstawowe prawa osobiste ze względu na sam fakt bycia istotami czującymi.7

Wreszcie, inni teoretycy argumentują, że zwierzęta powinny mieć prawa, gdyż wynika to z konsekwentnego i bezstronnego zastosowania kontraktualizmu.8 Pogląd ten jest przedstawiony w tekście Kontraktualizm.


Źródła informacji

Francione, G. L. (1995) Animals, property and the Law, Philadelphia: Temple University Press.

Francione, G. L. (2003) „Animal rights theory and utilitarianism: Relative normative guidance”, Between the Species, 13 (3) [ostatnia wizyta 14 kwietnia 2013].

Francione, G. L. (2008) Animals as persons: Essays on the abolition of animal exploitation, New York: Columbia University Press.

Francione, G. L. (2010) „Animal welfare and the moral value of nonhuman animals”, Law, Culture and the Humanities, 6, s. 24-36.

Gewirth, A. (1978) Reason and morality, Chicago: Chicago University Press.

Gewirth, A. (1982) Human rights, Chicago: Chicago University Press.

Gewirth, A. (1996) The community of rights, Chicago: Chicago University Press.

Pluhar, E. (1981) „Must an opponent of animal rights also be an opponent of human rights?”, Inquiry, 24, s. 229-251.

Rainbolt, G. W. (2006) The concept of rights, Dordrecht: Springer.

Rawls, J. (2009 [1971]) Teoria sprawiedliwości, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Regan, T. (1975) „The moral basis of vegetarianism”, Canadian Journal of Philosophy, 5, s. 181-214.

Regan, T. (1976) „McCloskey on why animals cannot have rights”, Philosophical Quarterly, 26, s. 251-257.

Regan, T. (1977) „Frey on interests and animal rights”, Philosophical Quarterly, 27, s. 335-337.

Regan, T. (1978) „Fox’s critique of animal liberation”, Ethics, 88, s. 126-133.

Regan, T. (1980) „Utilitarianism, vegetarianism & animal rights”, Philosophy & Public Affairs, 9, s. 305-324.

Regan, T. (1987) The struggle for animal rights, Clarks Summit: International Society for Animal Rights.

Regan, T. (2001) Defending animal rights, Chicago: University of Illinois Press.

Regan, T. (2004) Empty cages: Facing the challenge of animal rights, Lanham: Rowman & Littlefield.

Regan, T. & Singer, P. (eds.) (1989 [1976]) Animal rights and human obligations, 2nd ed., Englewood Cliffs: Prentice Hall.

Regan, T. & VanDeVeer, D. (eds.) (1982) And justice for all, Totowa: Rowan and Littlefield.

Rollin, B. E. (2006 [1981]) Animal rights & human morality, 3rd ed., New York: Prometheus.

Rowlands, M. (2002) Animals like us, London: Verso.

Sumner, L. W. (1987) The moral foundations of rights, Oxford: Oxford University Press.


Notatki

1 Kant, I. (2013 [1785]) Uzasadnienie metafizyki moralności, Kęty: Marek Derewiecki, 4:429. Patrz również na przykład ibid., 6:442; (2014 [1788]) Krytyka czystego rozumu, Kęty: Marek Derewiecki, 5:7; (1997) Lectures on ethics, Cambridge: Cambridge University Press.

2 Korsgaard, C. (2005) „Fellow creatures: Kantian ethics and our duties to animals”, The Tanner lectures on human values, 25/26, s. 77-110; (1996) The sources of normativity, Cambridge: Cambridge University Press, s. 152-153.

3 Franklin, J. H. (2005) Animal rights and moral philosophy, New York: Columbia University Press.

4 Gewirth, A. (1978) Reason and morality, Chicago: Chicago University Press.

5 Pluhar, E. (1995) Beyond prejudice: The moral significance of human and nonhuman animals, Durham: Duke University Press.

6 Regan, T. (2004 [1983]) The case for animal rights, 2nd ed., Berkeley: University of California Press.

7 Francione, G. L. (2000) Introduction to animal rights: Your child or the dog?, Philadelphia: Temple University Press.

8 Rowlands, M. (2009 [1998]) Animal rights: Moral, theory and practice, 2nd ed., New York: Palgrave Macmillan.

Animal Ethics w innych językach