Różne teorie etyczne

Każdy z nas zachowuje się w określony sposób. Nasze czyny i to, co za nimi stoi dają wyraz naszej moralności. Postępujemy według celów jakie chcemy osiągnąć, np., bycie szczęśliwym, ograniczenie cierpień czujących istot, czy pomoc potrzebującym. Niektórzy ludzie postępuja również według pewnych norm, np. takich jak dotrzymywanie obietnic lub mówienie prawdy.

Każde społeczeństwo i grupa społeczna mają zwykle różne poglądy na to jak ludzie powinni żyć. Moralność jest również inna dla każdego czasu i miejsca.

Możemy po prostu postępować tak jak nas uczono od urodzenia; jednak wielu ludzi kwestionuje te nauki i rozważa problemy moralne po swojemu. Nawet ci, którzy nie są przyzwyczajeni do patrzenia krytycznie na te problemy mogą w końcu znaleźć się w sytuacji, gdy zasady jakimi się kierują będą sporne. Muszą wówczas podjąć trudną decyzję moralną. Na przykład, niektórzy uważają, że nie należy nigdy łamać obietnicy i należy zawsze pomagać potrzebującym. Jeśli przyjdzie im zdecydować między udzieleniem pomocy potrzebującym lub dotrzymaniem obietnicy będą musieli zmierzyć się z dylematem moralnym.

Rozważania nad takimi dylematami i naszą sytuacją moralną nazywamy “etyką”. Etyka i moralność to dwa różne pojęcia. Moralnością nazywamy działania i stojące za nimi powody. Etyka zaś jest krytyczną analizą moralności. Celem rozważań nad etyką jest wskazanie sprzeczności między różnymi pozycjami moralnymi i wskazać sposób na zaradzenie im. Na przykład, jeśli twierdzimy, że powinniśmy szanować wszystkich tych, którzy mogą cierpieć i jednocześnie, że możemy wykorzystywać kobiety lub zwierzęta, to nasze poglądy są sprzeczne.

 

Ogólne podejścia etyczne

Etyka jest analizą powodów według których powinniśmy działać w taki, a nie inny sposób. Istnieje wiele różnych teorii etycznych, które różnią się od siebie w tym, jakich działań od nas wymagają i argumentów, jakie za nimi stoją. Poniżej przedstawiono najbardziej powszechne teorie etyki.

 

Konsekwencjalizm

Teorie bazujące na konsekwencjalizmie zakładają, że są rzeczy, działania, stany, itp., które są dobre lub lepsze niż inne i, że powinniśmy działać w taki sposób, aby te wymienioe rzeczy występowały jak najczęściej. Zgodnie z założeniami konsekwencjalizmu nasze działania powinny prowadzić do lepszych rzeczy, stanów, sytuacji itp. Na przykład, może nam się wydawać, że najlepszy ze światów to taki, w którym jest jak najwięcej szczęścia i równości. Wówczas byśmy twierdzili, że nasze działania powinny prowadzić do świata w którym jest więcej szczęścia i równości.

 

Deontologia

Deontologia twierdzi, że są pewne działania, które są zabronione i inne, które są konieczne, bez względu na to, do czego prowadzą. Załóżmy na przykład, że mówiąc jedno kłamstwo sprawilibyśmy, że nikt nigdy więcej by nie skłamał. Według deontologii, nawet w tym przpadku nie powinniśmy wypowiedzieć tego kłamstwa, ponieważ kłamanie jest zabronione.

Istnieje wiele różnych odmian deontologicznych poglądów. Niektóre z nich dotyczą czynów, których należy unikać. Niektórzy twierdzą, że nie należy zabijać; inni, że kłamać; jeszcze inni, że nie należy łamać obietnic itp. Są też tacy dla których ważne jest co powinniśmy czynnić. Niektórzy twierdzą, że powinniśmy pomóc innym uczynić ich życie lepszym; chronić innych przed cierpieniem, lub, że należy przestrzegać zasad etykiety itp.

 

Etyka cnót

Etyka cnót zakłada, że najważniejsze są nie konkretne czyny, które należy lub nie należy wykonywać, tylko rozwoj tego co uważamy za dobry i cnotliwy charakter moralny; według tych poglądów, żeby wiedzieć jak postępować należy zadać sobie pytanie: jak na naszym miejscu postąpiłby ktoś cnotliwy; nie należy zaś czynić tak, aby osiągnąć najkorzystniejszy rezultat w danej sytuacji; i nie brać pod uwagę moralnych nakazów i zakazów. Jednak w praktyce, postępując wedle powyższej teorii, możemy postępować identycznie jakbyśmy przestrzegali zasad poprzednich dwóch teorii.

 

Różne teorie etyczne

Według poglądów etycznych utilitarystów należy postępować tak, aby suma dobrobytu i szczęścia każdej istoty była jak największa. Innymi słowy należy postępować tak, aby suma pozytywnych i negatywnych doświadczeń wszystkich istot była jak największa.

Według poglądów etycznych egalitarystów należy postępować tak, aby sytuacja najbardziej potrzebujących uległa poprawie, nawet jeśli nie wiąże się to z wzrostem sumy dobrobytu i szczęścia.

Inne teorie mają następującą formę:

Sytuacja jest uważane za dobrą, jeśli nikt nie jest poniżej pewnego poziomu szczęścia, a zła (tzn. wymagająca poprawy), gdy ktoś jest poniżej tego poziomu. Poglądy te funkcjonują pod nazwą “sufficientarianism”.

Co uchodzi za prawdziwe według jednej teorii może być fałszywe według innej. Niektóre teorie mogą być niespójne i dlatego będziemy zmuszeni je odrzucić. Przykładem niespójnej teorii jest taka, która wymaga wzięcia pod uwagę los wszystkich ludzi, ale już nie istot, które nie posiadają złożonych zdolności intelektualnych.

Nawet jeśli dana teoria etyczna jest spójna, jej zwolennicy mogą nie zgadzać się ze sobą. Różni ludzie mają różne poglądy i być może nie sposób jest pogodzić różnic między nimi raz na zawsze. Jednak teorie etyczne nadal mogą być przydatne i pomagać nam zdecydować, jak postępować w większości sytuacji.

Mimo, że ludzie mają różne preferencje odnośnie poglądów etycznych, jedną z cech wspólnych najpowszechniejszych przyjętych teorii jest wsparcie dla rozważania losu zwierząt w kategoriach moralnych. Widać to w stanowisku różnych etycznych poglądow wobec szowinizmu gatunkowego i szacunku dla czujących istot.


Źródła informacji (więcej odniesień do poszczególnych teorii etycznych można znaleźć w sekcjach prezentujących je)

Alexander, L. & Sherwin, E. (2001) The rule of rules: Morality, rules and the dilemmas of Law, Durham: Duke University Press.

Anscombe, G. E. M. (1958) “Modern moral philosophy”, Philosophy, 33 (124), pp. 1-19.

Bennett, J. (1981) “Morality and consequences”, in McMurrin, S. (ed.) The Tanner lectures on human values, 2, Cambridge: Cambridge University Press.

Bentham, J. (1907) Introduction to the principles of moral and legislation, Oxford: Clarendon [accessed on 26 December 2013].

Brook, R. (2007) “Deontology, paradox, and moral evil”, Social Theory and Practice, 33, pp. 431-440.

Gert, B. (1970) The moral rules: A new rational foundation for morality, New York: Harper & Row.

Harsanyi, J. (1973) Can the maximin principle serve as a basis for morality?: A critique of John Rawls’s theory, Berkeley: Center for Research in Management Science.

Hooker, B. (2000) Ideal code, real world: A rule-consequentialist view of morality, Oxford: Clarendon.

Hursthouse, R. (1999) On virtue ethics, Oxford: Clarendon.

Kagan, S. (1989) The limits of morality, Oxford: Clarendon.

Kamm, F. M. (1996) Morality, mortality: Volume II: Rights, duties, and status, New York: Oxford University Press.

Kamm, F. M. (2007) Intricate ethics: Rights, responsibilities, and permissible harms, Oxford: Oxford University Press.

Korsgaard, C. (1996) Creating the kingdom of ends, Cambridge: Cambridge University Press.

MacIntyre, A. (1981) After virtue, Notre Dame: University of Notre Dame Press.

Mill, J. S. (2006 [1879]) Utylitaryzm. O wolności, Warszawa: Amelia Kurlandzka.

Mulgan, T. (2001) The demands of consequentialism, Oxford: Clarendon.

Nagel, T. (1986) The view from nowhere, New York: Oxford University Press.

Pettit, P. (ed.) (1993) Consequentialism, Aldershot: Dartmouth.

Rachels, J. (1975) “Active and passive euthanasia”, New England Journal of Medicine, 292, pp. 78-80.

Rawls, J. (1994 [1971]) Teoria sprawiedliwości, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Raz, J. (1979) The authority of Law: Essays on law and morality, Oxford: Clarendon.

Sen, A. K. & Williams, B. A. O. (eds.) (1982) Utilitarianism and beyond, Cambridge: Cambridge University Press.

Sidgwick, H. (1996) The methods of ethics, 7th ed., Bristol: Thoemmes Press.

Singer, P. (ed.) (1991) Companion to ethics, Oxford: Blackwell.

Slote, M. (1984) “Satisficing consequentialism”, Proceedings of the Aristotelian Society, 58, pp. 139-163.

Slote, M. (1985) Common-sense morality and consequentialism, London: Routledge.

Smart, J. J. C. & Williams, Bernard A. O. (1973) Utilitarianism: For and against, Cambridge: Cambridge University Press.

Taurek, J. M. (1977) “Should the numbers count?”, Philosophy and Public Affairs, 6, pp. 293-316.

Thomson, J. J. (1976) “Killing, letting die, and the trolley problem”, The Monist, 59, pp. 204-217.

Thomson, J. J. (1985) “The trolley problem”, Yale Law Journal, 94, pp. 1395-1415.

Unger, P. (1996) Living high and letting die, New York: Oxford University Press.

Animal Ethics w innych językach