Sheep looks through the bars of cage

Dyskryminacja gatunkowa

Na świecie występuje wiele różnych rodzajów dyskryminacji. Dyskryminacja ma miejsce kiedy dana jednostka jest traktowana gorzej od innych jednostek bez powodu, bez moralnego usprawiedliwienia1. Ludzie są dyskryminowani z powodu ich płci, koloru skóry, preferencji seksualnych i z wielu innych powodów.

 

Dyskryminacja jest nieuzasadnionym osądem moralnym

Kiedy poświęcamy komuś uwagę uwzględniając naszą moralność, znaczy to po prostu, że zdajemy sobie sprawę, iż nasze działania, zaniedbania, decyzje oraz nasze nastawienie będą miały na tego kogoś wpływ. Nasza moralność nie musi dotyczyć jedynie istot odczuwających (świadomych). Moralność niektórych ludzi obejmuje również ekosystemy lub gatunki zwierząt/roślin, choć zazwyczaj ogranicza się ona jedynie do istot świadomych. Możemy nadawać i nadajemy większe znaczenie jednym istotom i mniejsze innym. Szowinizm gatunkowy (inaczej gatunkowizm lub gatunkizm) to właśnie stawianie jednych istot świadomych ponad innymi z nieusprawiedliwionych przyczyn..

 

Dyskryminacja i eksploatacja

Ci, którzy padają ofiarą dyskryminacji, są równie często eksploatowani i wykorzystywani. Jest możliwym, by jednocześnie kogoś dyskryminując, traktować go dobrze. Jest to nadal dyskryminacją, żeby traktować kogoś gorzej niż innych z arbitralnych, niesprawiedliwych powodów, takich jak kolor skóry czy płeć.

Szowinizm gatunkowy to forma dyskryminacji – dyskryminacji w stosunku do tych istot, które nie należą do danego gatunku. W większości społeczeństw ludzkich jest rzeczą normalną, by dyskryminować pewne gatunki zwierząt. Sposób w jaki się to odbywa i skala tego zjawiska różnią się w zależności od miejsca; niektóre zwierzęta są traktowane dobrze w jednym kraju, podczas gdy w innym jest zupełnie odwrotnie. Na przykład psy, krowy czy delfiny są postrzegane różnie w zależności od miejsca. Jedna rzecz, która łączy większość społeczeństw to fakt, że dyskryminują one pewne gatunki zwierząt w bardzo szkodliwy sposób.

Szowinizm gatunkowy jest tak powszechny, że większość ludzi nie podważa go; wyjątek stanowią sytuacje, kiedy rodzaj i skala dyskryminacji są niespotykane. W rezultacie czego ludzie eksploatują zwierzęta w codziennym życiu używając ich jako środków do osiągnięcia zamierzonych celów. Dzieje się to na wiele różnych sposobów. Zwierzęta są przetwarzane na jedzenie, odzież, są torturowane i zabijane dla rozrywki, wykorzystywane do pracy, hodowane i zabijane by partie ich ciał stanowiły surowe składniki kosmetyków i innych produktów. W gruncie rzeczy zwierzęta są niewolnikami.

Nawet w przypadkach, gdy zwierzęta nie są wykorzystywane, nadal podlegają dyskryminacji, ponieważ ich praw nie traktuje się poważnie2. Ludzie różnią się pod względem stosunku do zwierząt. Niektórzy w ogóle nie darzą ich szacunkiem. Garstka ludzi uważa za nieistotne to, jak zwierzęta są traktowane nawet wtedy, gdy są one torturowane bez przyczyny. Mniej ekstremalni w swych poglądach są ludzie, którzy sprzeciwiają się torturowaniu zwierząt w wyszukany sposób lub dla zabawy, natomiast nie ma dla nich znaczenia cierpienie zadawane zwierzętom przez ludzi, gdy ci czerpią z tego korzyści.

Są ludzie, którzy darzą zwierzęta pewną dozą szacunku, jednak nadal je dyskryminują i traktują gorzej tylko dlatego, że nie należą one do rodzaju ludzkiego. To samo można zaobserwować w rasistowskiej postawie kogoś, kto jest przeciwny niewolnictwu, lecz nadal pozostaje rasistą3.

Z reguły uważa się, iż tylko ludzie zasługują na moralne traktowanie. Często akceptuje się krzywdę zwierzęcia, jeżeli przyniesie ona jakieś korzyści człowiekowi- nawet jeśli będą one niewielkie. Mimo że uważa się za dobre pomaganie ludziom w potrzebie, gdy zwierzę potrzebuje pomocy, jest często pozostawione samo sobie. Dzieje się tak w szczególności w przypadku zwierząt dziko żyjących.

Nie trzeba nienawidzić lub chcieć skrzywdzić kogoś, by go dyskryminować; nie trzeba również być sadystą4. Dyskryminacja zwierząt to po prostu uznawanie za nieważną krzywdę i eksploatację, które są wynikiem naszego ich traktowania, podczas gdy ta sama krzywda i eksploatacja w stosunku do ludzi, budziłyby nasz opór. Ponadto, niektóre zwierzęta są dyskryminowane nie w odniesieniu do człowieka, lecz do innych gatunków zwierząt. Przykładowo, można mieć więcej szacunku do psów niż do świń, do ssaków niż do innych gatunków, nawet jeżeli w rezultacie mniej szanowane zwierzęta zostaną skrzywdzone. Konkretnym przykładem jest odrzucenie psów i kotów jako pożywienia (powszechna praktyka w wielu krajach), a akceptowanie spożywania innych zwierząt, takich jak kurczaki czy ryby5. To także jest formą szowinizmu gatunkowego, gdyż wszystkie odczuwające istoty posiadają wolę istnienia, bez względu na gatunek, do którego należą.

Powszechnym rodzajem szowinizmu gatunkowego, który często pozostaje niezauważony, jest dyskryminacja bardzo małych zwierząt. Ogólnie rzecz biorąc, mamy psychologiczne predyspozycje do ignorowania kwestii dotyczących małych zwierząt. Wielu ludzi uważa za znacznie bardziej godnego uwagi konia niż, na przykład, mysz, tylko z powodu ich rozmiarów6. Posiadamy tendencję do postrzegania małych zwierząt jako mniej świadomych, podczas gdy nie zawsze jest to prawdą.

 

Czy możemy usprawiedliwić szowinizm gatunkowy?

Rasizm i seksizm są dziś nadal usprawiedliwiane przez niektórych ludzi. Jednakże wielu z nas odrzuca je jako arbitralną dyskryminację. Pytanie brzmi: jak możemy odrzucając rasizm i seksizm, nadal akceptować szowinizm gatunkowy?7

Żaden z argumentów w obronie szowinizmu gatunkowego nie usprawiedliwia go. Czasem uważa się, ze możemy dyskryminować zwierzęta tylko z tego tytułu, że nie są ludzmi. Jest to jednak jedynie biologiczna okoliczność, tak jak płeć czy kolor skóry, z którymi się rodzimy. Takie podejście jest całkowicie arbitralne i nie może uzasadniać dyskryminacji. Niekiedy mówi się, że ludzie posiadają więcej współczucia w stosunku do innych ludzi niż do zwierząt. Lecz to także nie jest uzasadnieniem dla dyskryminacji zwierząt. Ludzie będący ksenofobami bądz rasistami odczuwają więcej współczucia dla niektórych ludzi niż dla innych. Nie usprawiedliwia to jednak ich postawy.

Powszechny jest pogląd, iż możemy dyskryminować zwierzęta, ponieważ ich inteligencja jest mniejsza niż nasza. Nie uwzględnia się przy tym faktu, że wielu ludzi posiada różny typ lub poziom inteligencji. Przykładowo, małe dzieci i ludzie upośledzeni umysłowo nie posiadają tego, co utożsamiamy z ‘ludzką inteligencją’. Na szczęście większość ludzi jest przeciwna dyskryminowaniu tychże jednostek ze względu na ich inteligencję. Więc jeżeli inteligencja nie może być powodem do zasadnego traktowania pewnych ludzi gorzej niż innych, nie może być ona powodem do traktowania zwierząt gorzej niż ludzi.

Kiedy rozważamy kwestię szacunku do innych istot żywych, powinniśmy brać pod uwagę ich zdolność do przeżywania pozytywnych i negatywnych doświadczeń, takich jak radość, satysfakcja czy cierpienie. Jeżeli więc zwierzęta potrafią doświadczać cierpienia i przyjemności, powinniśmy respektować je i unikać krzywdzenia ich. Odmawianie im szacunku, bo nie należą do naszego gatunku lub dlatego że nie posiadają inteligencji podobnej do naszej, jest arbitralną dyskryminacją. Jeśli pragniemy być obiektywni, należałoby odrzucić wszelką dyskryminację, łącznie z tą opartą na gatunku.

Dlaczego większość ludzi ignoruje bądz broni dyskryminacji zwierząt? Powody są proste. Po pierwsze, od dzieciństwa wpajano nam, że zwierzęta są podrzędne wobec człowieka i nie należy im się szacunek. Po drugie, odnosimy korzyści z ich eksploatacji, w szczególności poprzez konsumpcję ich mięsa i płynów cielesnych. Mamy w związku z tym mało pożytku ze zmiany tych przekonań. Nasze przeświadczenia czynią wykorzystywanie zwierząt akceptowalnym, a korzyści jakie z tej eksploatacji czerpiemy umacniają nasze przeświadczenia. Jest wygodnym przyjmowanie i branie za pewnik schematycznej wiedzy o zwierzętach jako istotach podwładnych człowiekowi. Takie poglądy nie mają jednak żadnego usprawiedliwienia.

W poniższych linkach znajdują się szczegółowe informacje dotyczące argumentów przeciw szowinizmowi gatunkowemu:

Argumenty przeciwko szowinizmowi gatunkowemu

Argument z nakładania się gatunków

Argument odwołujący się do istotności

Argument odwołujący się do bezstronności

Błędne koło w rozumowaniu


Dodatkowe żródła

Arneson, R. J. (1999) „What, if anything, renders all humans morally equal”, in Jamieson, D. (ed.) Singer and his critics, Oxford: Blackwell, s. 103-128.

Cushing, S. (2003) „Against ‘humanism’: Speciesism, personhood and preference”, Journal of Social Philosophy, 34, s. 556-571.

DeGrazia, D. (1996) Taking animals seriously: Mental life and moral status, Cambridge: Cambridge University Press.

Faria, C. & Paez, E. (2014) „Anthropocentrism and speciesism: Conceptual and normative issues”, Revista de Bioética y Derecho, 32, s. 95-103 [ostatnia wizyta 23 stycznia 2016].

Gompertz, L. (1992 [1824]) Moral inquiries on the situation of man and of brutes, London: Open Gate.

Horta, O. (2010) „What is speciesism?”, Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 23, s. 243-266 [ostatnia wizyta 28 czerwca 2013].

Kaufman, F. (1998) „Speciesism and the argument from misfortune”, Journal of Applied Philosophy, 15, s. 155-163.

LaFollette, H. & Shanks, N. (1996) „The origin of speciesism”, Philosophy, 71, s. 41-61.

Persson, I. (1993) „A basis for (interspecies) equality”, in Cavalieri, P. & Singer, P. (eds.) The Great Ape Project, New York: St. Martin’s Press, s. 183-193.

Pluhar, E. (1996) Beyond prejudice: The moral significance of human and nonhuman animals, Durham: Duke University Press.

Regan, T. (1979) „An examination and defense of one argument concerning animal rights”, Inquiry, 22, s. 189-219.

Ryder, R. D. (2011) Speciesism, painism and happiness: A morality for the twenty-first century, Exeter: Imprint Academic, s. 38-61.

Sapontzis, S. F. (1987) Morals, reason, and animals, Philadelphia: Temple University Press.

Sapontzis, S. F. (1990) „The meaning of speciesism and the forms of animal suffering”, Behavioral and Brain Sciences, 13, s. 35-36.

Singer, P. (2009 [1975]) Animal liberation, Reissue ed., New York: Harper Perennial Modern Classics.

Vallentyne, P. (2005) „Of mice and men: Equality and animals”, Journal of Ethics, 9, s. 403-433.

Wilson, S. D. (2005) „The species-norm account of moral status”, Between the Species, 13 (5) [ostatnia wizyta 27 sierpnia 2012].


Notatki

1 Zobacz Boxill, B. R. (1991) „Equality, discrimination and preferential treatment”, in Singer, P. (ed.) Companion to ethics, Oxford: Blackwell, s. 333-343; Horta, O. (2010) „Discrimination in terms of moral exclusion”, Theoria: Swedish Journal of Philosophy, 76, s. 346-364 [ostatnia wizyta 15 lutego 2014]; Lippert-Rasmussen, K. (2006) „Private discrimination: A prioritarian, desert-accommodating account”, San Diego Law Review, 43, s. 817-856; Lippert-Rasmussen, K. (2007) „Discrimination”, in Ryberg, J.; Petersen, T. S. & Wolf, C. (eds.) New waves in applied ethics, Basingstoke: Palgrave Macmillan, s. 51-72; Wasserman, D. (1998) „Discrimination, concept of”, in Chadwick, R. (ed.) Encyclopedia of applied ethics, San Diego: Academic Press, s. 805-814.

2 Przykład stanowiska przeciwnego eksploatacji zwierząt i jednocześnie broniącego szowinizmu gatunkowego można znalezć w tej książce: Zamir, T. (2007) Ethics and the beast: A speciesist argument for animal rights, Princeton: Princeton University Press.

3 Zobacz również Graft, D. (1997) „Against strong speciesism”, Journal of Applied Philosophy, 14, s. 107-118; Holland, A. J. (1984) „On behalf of moderate speciesism”, Journal of Applied Philosophy, 20, s. 281-291.

4 Mason, J. (1998) „Misothery”, in Bekoff, M. & Meaney, C. A. (eds.) Encyclopedia of animal rights and animal welfare, Chicago: Fitzroy Dearborn, s. 245.

5 Zobacz również Burgess-Jackson, K. (1998) „Doing right by our animal companions”, Journal of Ethics, 2, s. 159-185.

6 Zobacz Morton, D. B. (1998) „Sizeism”, in Bekoff, M. & Meaney, C. (eds.) Encyclopedia of animal rights and animal welfare, op. cit., s. 318.

7 Temat porównania szowinizmu gatunkowego do rasizmu można znalezć w Patterson, C. (2003 [2002]) Wieczna Treblinka, Opole: Vega!POL; Sztybel, D. (2006) „Can the treatment of animals be compared to the Holocaust?”, Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 11, s. 97-132. Temat porównania niewolnictwa ludzkiego do niewolnictwa zwierzęcego można znalezć w Spiegel, M. (1988) The dreaded comparison: Human and animal slavery, London: Heretic Books.

Animal Ethics w innych językach